Tính hợp lý và phi lý
Trong tạo hình cây cảnh, chúng ta thường tránh lấy cành âm, vì không hợp lý. Nhưng không phải mọi cành âm đều vô dụng. Thực tế, đã có tác phẩm nhờ xử lý tốt cành âm mà đã làm nổi bật vẻ đẹp bất ngờ của tác phẩm, nên nó trở thành hợp lý. Nhưng, nếu một “tượng quan công” quá to đặt bên một gốc cây cảnh quá nhỏ, hay một “tượng phật quan âm” lớn lại đặt trên đỉnh non bộ nhỏ là phi lý, bởi cái phi lý sẽ phá vỡ bố cục tổng thể.
Tính nhịp nhàng, mạch lạc
Trong CCNT ngày nay, chúng ta đã thoát ra khỏi lối tạo hình bông tán đậm đặc, hình đĩa xôi; nhưng không ít cây được coi là tạo hình mới đã rồi vào kiểu rối rắm, lộn xộn, rời rạc và nát vụn. Tính nhịp nhàng mạch lạc là, dù tán lá cắt chuyền, thưa thoáng, kết hợp nghệ thuật mảng và nghệ thuật nét; những tán lá phải là tổ hợp gắn kết của tất cả nhánh lá thành một mảng để xác định rõ đó là một cành riêng biệt. Toàn bộ các tán lá phải được sắp đặt có trật tự, ví dụ nhý kiểu “thang mây”, có tầng lớp mạch lạc. Mỗi bông tán có một không gian riêng, nhưng lại có mối liên kết nhịp nhàng với nhau trong bố cục tổng thể của cây.
Tính cân đối về tỷ lệ
Một cây phụ tử không thể thân phụ quá to, thân tử quá nhỏ, hoặc thân tử quá đẹp mà thân phụ lại quá xấu; bộ gốc, thân có đường kính 10-15cm, trong khi bộ cành chỉ bằng chiếc đũa; hoặc cây cao và gầy, hay cây đậm và thấp; cây quá to, bồn chậu quá bé hay ngýợc lại, cây quá đẹp mà chậu lại xấu; cũng như vật phối cảnh lại quá to… đều là sự mât cân đối về tỷ lệ.
Tính thô và tinh tế
Trong tạo tác CCNT, nói chung là coi trọng nét tinh tế và tránh những nét thô thiển, mất tự nhiên. Nhưng không phải nét thô nào cũng xấu, có khi chính nét thô lại tôn cao nét tinh tế của một tác phẩm. Chúng ta coi cái hốc to, thân cây mục ruỗng là thô, nhưng chính nó lại tôn cao giá trị tinh tế của các nhánh xanh tươi biểu hiện sức sống mãnh liệt. Một thân cây bị gãy với vết gãy thô bạo, nhưng vẫn có thể trở thành một tác phẩm đẹp mà không cần cắt bỏ vết gãy. Sử dụng nét thô cho đắt cũng là một sáng tạo trong CCNT.
Nhấn mạnh và lược bỏ
Trong nghệ thuật tạo hình cây cảnh chỉ nên để một vài chi tiết nhấn mạnh, có sức gợi cảm là đủ mà không can để quá nhiều chi tiết vừa rối rắm mà kém tác dụng. Do đó, cần mạnh dạn lược bỏ các chi tiết thừa một cách không tiếc rẻ để tác phẩm có sức tập trung cô đọng cao hơn.
Nông và sâu
Làm CCNT vừa phải tạo góc nhìn tối ưu, tức là mặt chính của cây và cả chiều phải – trái trong không gian ba chiều, nghĩa là phải tạo được chiều sâu. Nếu không có chiều sâu thì không tạo được cảm giác thâm u, không có chiều sâu về mặt suy týởng cũng không cảm nhận được cái hồn của cây. Dù là cây một cành hay một ngọn, ta vẫn có thể tạo được giai điệu nông sâu của một CCNT.
Cái thật và cái giả
Cái thật luôn là cái đẹp, cái giả là cái xấu, cái không đẹp. Trong CCNT không thể làm đồ giả, nhưng có thể mượn cái không thật thành cái thật như mượn cành, ghép cành, ghép rễ, xóa các vết chắp nối… dùng một hòn đá đẹp bù đắp vào chỗ khuyết của bộ rễ, đó là những cái giả có thể chấp nhận được.
Cái đẹp và cái có ích
Cái đẹp thường gắn với cái có ích. Một CCNT đẹp vừa có hiệu quả về thẩm mỹ vừa có giá trị kinh tế cao, nhưng cái có ích chưa hẳn là cái đẹp. Ví như hoa không đồng nghĩa với rau vì chỉ hoa mới gây được khoái cảm thẩm mỹ, còn rau chỉ gây được khoái cảm sinh lý. Sản phẩm SVC ngày nay vừa là sản phẩm văn hóa thẩm mỹ vừa là hàng hóa có giá trị kinh tế cao, đòi hỏi mối quan hệ hài hòa giữa thẩm mỹ và kinh tế. Ðặt nặng vấn đề kinh tế sẽ tầm thường hóa cái đẹp, mục đích tối thượng của nghệ thuật. Trong xã hội, không thể vì kinh tế mà hy sinh văn hóa.
Thống nhất giữa nội dung và hình thức
Ðây là mối quan hệ lớn trong tiêu chí của cái đẹp. Hình thức không phải chỉ là tạo dáng bên ngoài mà chính là để chứa, để bộc lộ cái nội dung bên trong mà người nghệ sĩ gửi gắm tâm tý tình cảm vào đó nhằm phản ánh chân lý khách quan của cuộc sống. Hình thức biểu hiện thì đa dạng, phong phú, nhưng phải tương ứng với nội dung. Phải xây dựng một bố cục tổng thể hợp lý. Mỗi chi tiết tham gia vào tác phẩm phải có vai trò xác định không thừa, không thiếu. Ðó là giải pháp thích hợp nhằm thể hiện nội dung một cách tối ưu. Bố cục không hợp lý sẽ làm hỏng nội dung của tác phẩm.
Trên đây là một số yếu tố tạo nên cái đẹp mà tôi vận dụng vào CCNT. Mong bạn đọc tham khảo và góp ý.
Theo Trịnh Thuận Ðức (VNHS